Sirke ve Karbonat Karıştırılınca Ne Olur?

Doğal temizlik denince akla ilk gelen tarif, karbonatın üzerine sirke dökmektir. Karışım hemen köpürür, cızırdar ve bu görüntü güçlü bir temizlik yapıldığı izlenimini verir. Kimya açısından olan şey ise bunun tersidir: iki malzeme birbirinin etkisini ortadan kaldırır.

Karbonat (sodyum bikarbonat) hafif bazik, sirke ise asidik bir maddedir; sirkeye ekşiliğini veren asetik asittir. Asit ile baz bir araya geldiğinde nötrleşir. Bu tepkimeden üç şey çıkar: su, sodyum asetat adlı bir tuz ve karbondioksit gazı. Gördüğünüz köpük, sıvının içinden kaçan karbondioksit kabarcıklarıdır. Köpük söndüğünde kapta kalan sıvı büyük ölçüde hafif tuzlu sudan ibarettir. Karbonatın bazik gücü de sirkenin asidik gücü de tepkimede harcanmıştır.

Peki neden işe yarıyor gibi görünüyor? İki nedeni var. Birincisi, kabarcıkların hareketi yüzeydeki gevşek kiri bir miktar yerinden oynatır. İkincisi, karışımı hazırlayan kişi çoğu zaman ardından ovalar ve sıcak suyla durular; asıl işi gören de genellikle bu ovalama ve sıcak sudur. İki malzemeyi önceden karıştırıp bir şişede saklamanın ise hiçbir anlamı yoktur: elinizde kalan şey artık ne sirkedir ne karbonat.

Bu, iki malzemenin işe yaramadığı anlamına gelmez. İkisi de iyi birer temizlik yardımcısıdır, ama ayrı ayrı ve doğru kir için kullanıldıklarında.

Sirke, Karbonat ve Limon Tuzu: Hangisi Neyi Temizler?

Evdeki kirlerin büyük bölümü iki gruba ayrılır. Yağ, yemek artığı ve yanık gibi organik kirler bazik maddelerle daha kolay çözülür. Kireç, su lekesi ve sabun kalıntısı gibi mineral birikintileri ise asitle çözülür. Doğru malzemeyi seçmek, önünüzdeki kirin hangi gruba girdiğini bilmekle başlar.

Karbonat: Yağ, Yanık ve Koku İçin

Karbonat suda hafif bazik bir çözelti oluşturur ve ince taneli yapısıyla yumuşak bir aşındırıcı gibi çalışır. Az suyla macun kıvamına getirildiğinde ocak üstündeki yağlı tabakayı, fırın camındaki yanık lekelerini, lavabo ve küvetteki kir halkasını ovalayarak sökmeye yardımcı olur. Çay ve kahve lekesi tutmuş bardaklarda, termoslarda ve saklama kaplarında da kullanılır. Asidik kokuları nötrleştirdiği için buzdolabında, çöp kovasında ve ayakkabılıkta açık bir kapta bekletilerek koku giderici olarak değerlendirilebilir.

Temizlikte kullanacağınız karbonatın içeriğinde yalnızca sodyum bikarbonat yazması yeterlidir. Gıda ve temizlik amaçlı karbonat her iki iş için de aynı üründür.

Karbonat ile çamaşır sodası aynı şey değildir: Mutfakta kullanılan karbonat sodyum bikarbonattır. Çamaşır sodası adıyla satılan ürün ise sodyum karbonattır; çok daha baziktir, cildi ve gözleri tahriş edebilir ve eldivenle kullanılır. Tariflerde birinin yerine diğerini koymayın.

Sirke: Kireç, Su Lekesi ve Camlar İçin

Market sirkeleri genellikle %4–5 civarında asetik asit içerir. Bu asit, musluk ve duş başlığı çevresindeki kireci, duşakabin camındaki su lekelerini ve sabun kalıntısını çözer. Suyla yarı yarıya seyreltildiğinde cam ve aynalarda da kullanılır. Temizlik için renksiz olan beyaz sirke daha uygundur; elma ve üzüm sirkesi renkli oldukları için açık renkli yüzeylerde iz bırakabilir. Sirkenin keskin kokusu yüzey kuruduğunda kendiliğinden kaybolur.

Limon Tuzu: Yoğun Kireç İçin

Limon tuzu, sitrik asidin kristal hâlidir. Sirke gibi asidiktir ama iki önemli farkı vardır: kokusuzdur ve ihtiyaca göre istediğiniz yoğunlukta çözelti hazırlayabilirsiniz. Bu yüzden su ısıtıcısı, çaydanlık ve musluk başlıkları gibi kirecin kalın tabaka oluşturduğu yerlerde sirkeden daha pratik bir seçenektir. Sıcak suda kolayca çözünür. Mutfakta kullandığınız parça limon tuzu temizlikte de aynı işi görür; ayrı bir çeşit aramanıza gerek yoktur.

Tablodaki mantık basittir: yağlı ve yanık kir için karbonat, beyaz ve sert birikinti için sirke ya da limon tuzu. İkisini aynı anda kullanmak, her birinin gücünü diğerine harcamaktır.

Evde Hazırlayabileceğiniz Üç Temel Karışım

Aşağıdaki üç karışım, evdeki gündelik temizliğin büyük bölümünü karşılar. Hepsini kullanmadan hemen önce hazırlayın ve yeni bir yüzeyde önce görünmeyen bir köşede deneyin.

İkisini birlikte kullanmak isterseniz sırayla kullanın: Lavabo giderindeki hafif koku için önce iki yemek kaşığı karbonatı gidere dökün, üzerine yarım su bardağı sirke ekleyin ve köpürme bittiğinde sıcak suyla durulayın. Burada işe yarayan, tepkimenin giderin içinde gerçekleşmesi ve kabarcıkların çeperdeki gevşek birikintiyi hareket ettirmesidir. Bu yöntem tıkanmış bir gideri açmaz.

Sirke Dezenfektan mıdır?

Sirkenin mikropları öldürdüğü sık duyulan bir bilgidir. Araştırmaların gösterdiği tablo ise daha sınırlıdır ve bunu bilmek, sirkeyi nerede kullanıp nerede kullanmayacağınızı belirler.

Araştırmalar Ne Gösteriyor?

Infection Control & Hospital Epidemiology dergisinde 2000 yılında yayımlanan bir çalışmada %5'lik sirke ve %8'lik karbonat çözeltisi, ticari dezenfektanlarla birlikte test edildi. Sirke bazı bakterilerde güçlü bir azalma sağlarken Staphylococcus aureus ve E. coli O157:H7 üzerinde zayıf kaldı, poliovirüs üzerinde ise neredeyse etkisizdi. Karbonat, test edilen mikroorganizmaların hiçbirinde dezenfektan düzeyine ulaşmadı.

BMC Microbiology'de 2020'de yayımlanan bir başka çalışma asetik asidi farklı yoğunluklarda inceledi. Süspansiyon testlerinde %5 ve %7,5'lik asetik asit E. coli ve S. aureus üzerinde yeterli azalmayı sağlamadı. Geniş bir bakteri ve mantar grubunda dezenfeksiyon düzeyine, ancak %10'luk asetik asit sitrik asitle birlikte kullanıldığında ulaşıldı. Aynı çalışmanın yüzey testlerinde %5'lik çözelti daha iyi sonuç verdi; yani tablo "hiç etkisi yok" değil, "güvenilir bir dezenfektan değil" şeklindedir. Yazarların vardığı sonuç da budur: asetik asit, temizlikte yaygın olarak kullanılan dozda dezenfekte etmez. Bu testlerin market sirkesiyle değil, saflaştırılmış asetik asitle yapıldığını da eklemek gerekir.

Journal of Applied Microbiology'de 2015'te yayımlanan çalışmada ise sirke, soda ve çay ağacı yağından oluşan ev yapımı bir karışım çamaşır suyuyla karşılaştırıldı. Çamaşır suyu her koşulda dezenfeksiyon eşiğini aşarken ev yapımı karışım bu eşiğe yalnızca taze hazırlandığında ulaştı. Araştırmacılar bu tür karışımların, mikropların tamamen yok edilmesinin gerekmediği ev kullanımı için yeterli olabileceğini, ancak her gün taze hazırlanması gerektiğini belirtiyor.

Pratikte Bunun Anlamı

Temizlik ile dezenfeksiyon aynı şey değildir. Temizlik, kiri ve onunla birlikte mikropların bir bölümünü yüzeyden uzaklaştırır. Dezenfeksiyon ise yüzeyde kalan mikropları öldürür. Sirke, karbonat ve limon tuzu iyi birer temizlik malzemesidir ve gündelik ev temizliğinin çoğunda ihtiyaç duyulan da budur.

Çiğ et ya da tavuk değmiş bir kesme tahtası ya da evde bulaşıcı bir hastalık geçiren biri olduğunda sık dokunulan yüzeyler gibi dezenfeksiyonun gerçekten gerektiği durumlarda ise etiketinde dezenfektan olduğu belirtilen bir ürünü, etiketindeki talimata göre kullanın.

Asla Karıştırılmaması Gerekenler

Doğal temizlik malzemeleriyle ilgili en önemli güvenlik kuralı, onları çamaşır suyuyla bir araya getirmemektir.

Çamaşır suyu ile sirke ya da limon tuzu: Çamaşır suyu asitle karşılaştığında klor gazı gibi zehirli gazlar açığa çıkar. Health Canada, çamaşır suyunun sirke dahil asidik temizleyicilerle ve cam temizleyiciler gibi amonyak içeren ürünlerle karıştırılmasının zehirli gaz oluşturabileceği, bunun gözlerde yanmaya ve baş dönmesine yol açabileceği ve ölümcül olabileceği konusunda uyarıyor. CDC'nin tavsiyesi daha da kısadır: çamaşır suyunu başka hiçbir temizlik ürünü ya da dezenfektanla karıştırmayın.

Art arda kullanmak da karıştırmaktır: Tuvalete ya da lavaboya çamaşır suyu döktükten sonra üzerine sirke ya da kireç çözücü eklemek aynı tepkimeyi başlatır. İkisini aynı yüzeyde kullanacaksanız arada yüzeyi bol suyla durulayın ve ortamı havalandırın.

Yanlışlıkla karıştırdıysanız: Ortamdan hemen çıkın, kapı ve pencereleri açın, temiz havaya geçin. Öksürük, nefes darlığı ya da gözlerde yanma varsa 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arayın.

Kapalı kapta karıştırmayın: Sirke ile karbonatı kapağı kapalı bir şişede bir araya getirmeyin; açığa çıkan gaz kabın içinde basınç oluşturur.

Şişeleri etiketleyin: Hazırladığınız spreylerin üzerine içinde ne olduğunu yazın, yiyecek ve içecek şişelerinde saklamayın, çocukların ulaşamayacağı bir yerde tutun.

Hangi Yüzeylerde Kullanılmaz?

Mermer, traverten ve doğal taş: Bu taşların ana bileşeni kalsiyum karbonattır, yani kirecin kendisidir. Sirke ve limon tuzu kireci çözdüğü gibi taşın yüzeyini de aşındırır. Natural Stone Institute, limon, sirke ya da başka asitler içeren ürünlerin kalsiyum karbonat esaslı taşları matlaştırabileceği ve yüzeyde iz bırakabileceği konusunda uyarıyor; bu yüzeyler için asidik olmayan, yumuşak temizleyiciler öneriyor.

Cihazlar: Su ısıtıcısı, kahve makinesi, çamaşır ve bulaşık makinesi gibi cihazlarda kireç temizliğinden önce üreticinin kullanım kılavuzuna bakın; bazı üreticiler belirli bir yöntemi şart koşar.

Emin olmadığınız yüzeyler: Cilalı ahşap, boyalı yüzeyler ve kaplamalarda hangi malzemeyi kullanırsanız kullanın, önce görünmeyen küçük bir alanda deneyin.

Karışım Yetmediğinde

Sirke, karbonat ve limon tuzunun ortak bir sınırı vardır: hiçbiri yüzey aktif madde içermez. Yüzey aktif maddeler, yağı sararak suyla birlikte akıp gitmesini sağlayan bileşenlerdir; sabunun ve deterjanın temizleme gücü buradan gelir. Bu yüzden yoğun yağlı kirlerde, geniş yüzeylerin gündelik silinmesinde, bulaşıkta ve çamaşırda ev yapımı karışımlar tek başına yeterli olmaz.

Bu işler için bitkisel hammaddelerle üretilmiş hazır temizleyiciler tercih edilebilir. Örneğin Green Clean Çok Amaçlı Yüzey Temizleyici, üreticisinin beyanına göre silinebilir tüm yüzeylerin temizliğinde kullanılır ve bitkisel, doğal hammaddelerle üretilir. Mutfak, banyo, bulaşık ve çamaşır için ayrı ayrı hazırlanmış seçeneklere temizlik kategorisinden ulaşabilirsiniz.

Pratik bir düzen şöyle kurulabilir: gündelik silme ve yağlı kirler için hazır bir temizleyici, kireç için sirke ya da limon tuzu, ovalama ve koku için karbonat.

Sıkça Sorulan Sorular

OrganikAli Editörü

Bu içerik; BMC Microbiology (Zinn & Bockmühl, 2020), Journal of Applied Microbiology (Goodyear et al., 2015) ve Infection Control & Hospital Epidemiology (Rutala et al., 2000) kaynaklı araştırmalar ile CDC, Health Canada ve Natural Stone Institute'un güvenlik ve kullanım bilgileri incelenerek hazırlanmıştır. Profesyonel tavsiye niteliği taşımaz.